مرحوم میرزا
غلامرضا اصفهانی یکی از خوشنویسان بزرگ قرن اخیر و همزمان با
محمدرضای کلهر (1245-1310ه.ق)قدوه الکتاب بود.که شهرتش در آفاق
منبط است.
او خط نستعلیق را بسیارعالی
ودرست و کامل و استادانه می نوشت وخصوصا درفن کتیبه نگاری وترکیب کردن
کلمات شیوهای ممتازازاقران داشت و علاوه بر مراتب هنرمندی طبع شعر نیز
داشته وگاه گاه به گفتن نظم میل ورغبت می کرد.از آثار باقی مانده موجود
وی در می یابیم که علاوه بر قلم نستعلیق در خط شکسته نیز دارای مهارتی
کامل بود و در این قلم استادی مسلم شناخته می شد .عادت و شیوه وی چنین
بود که به جای امضا در زیر آثار خویش گاهی خطوط خود را با رقم (یا علی
مدد)یا
(علی مدد)مشخص می کرد.حتی
برخی از شاگردانش به تقلید ازاستاد بعضی از مشق ها والواح خطی خود رابا
رقم (یا علی مدداست)تزئین می کردند که به علت تشابه شیوه و سبک خط گاهی
از اوقات امر تشخیص و تمیزخطوط استاد و شاگرد از هم مشکل می شد.
از مطلب دور نرویم.
متاسفانه تاکنون کسی شرح حالی ازآن مرحوم به طوری که شایسته مقام و
روشنگر گوشه های تاریک زندگی وی باشد
ننوشته و اگر در
معدودی از ماخذ هم چیزی آمده چندان مجمل است که مطلبی درست وروشن به
دست نمی دهد.چنانکه مرحوم محمد حسن خان اعتماد السلطنه در کتاب المآثر
والاثار صفحه 203 در ترجمه احوال استاد به آوردن مختصری بسنده کرده
وهمین اندازه می نویسد :(میرزا غلامرضا خوشنویس در خط نستعلیق استادی
ماهروخداوند قلمی قادر بود .کتابه مدرسه سپهسالار اعظم حاج میرزا حسین
خان اوائلش به خط اوست )و از میان فضلای اخیر که در امر خط تحقیق کرده
اند مرحوم دکتر بیانی است که در دفتر خود به نام احوال و آثار خوشنوسان
در شرح حالی نسبتا روشن یک جا یک مکتوب و جاهایی قسمت هایی از مکاتیب
دیگر او را حروف چینی ودر آن شرح احوال آورده است ولی حقیر را توفیق
مدد نمود که به اصل آن مکاتیب دست یافتم و برای نخستین بار گراور آن
نامه ها چاپ می شود .
باری از مسائل این چند نامه
در می یابیم که پدر میرزا غلامرضا –میرزا جان از اصفهان به طهران آمد و
در این شهر اقامت گزید و به قنادی مشغول شد وهمسری نیز برگزید وصاحب
چند دختر نیز گردید وچون پسری نداشت به مشهد رفت و از ثامن الائمه
خواست تا پسری به وی عطا فرماید ...آرزوهایش بر آورده شد و از این رو
نام آن پسر را غلام رضا نهاد.
در نامه ای که به قلم
معتضدالدوله (به ظن غالب باید از شاگردان مرحوم غلامرضا باشد)نوشته شده
ناتی جالب از زندگانی مجهول استاد برما آشکارمی شد که میرزا غلامرضا
قبل از سن بلوغ در حسن خط و فضل به اشتهار رسیده بود و موقعی که خطش را
به نظر محمد شاه قاجار رساندندشاه وی را احضار و امتحان کرد وپس از
توفیق او درامتحان مورد مرحمت ومکرمت قرار گرفت و علاوه بردریافت صله و
انعام مقامی در دربار یافت وتعلیم خط برخی از شاهزادگان نیز به وی محول
گردید
وباز از مفاد نامه استنباط
می شود که این استاد پس از فوت محمدشاه در خانه خود به نوشتن خط وتعلیم
شاگردان پرداخت و دراواخرعمر به وسیله مرحوم سید زین العابدین امام
جمعه وقت کلاه مستوفی گری وی به عمامه تغییر یافت.
در اخبار ائمه اطهار علیهم
سلام الله الملک الجبارآمده که خواب مجعول بهم بافتن از شاهراه صواب
انحراف و از پیشگاه حضرت احدیت روی بر تافتن است.با وجود ایمان بدین
فرمان محض عرض تشکر و تفاخر به همگنان این چند سطر را به یادگار
می نگارد .هنگام صبی که از
آغاز نماست قریب هفت سال از سنین عمرم گذشته و در دبستان به خواندن
قرآن کریم و فرقان عظیم اشتغال داشت .شبی به خواب بزرگواری ارشادم
نموده به تقبیل آستان ملایک پاسبان شاه اولیا علیه وعلی ابنائه آلاف
التحیه والثناء راهبری فرمود در دنبالش شتافتم تا فضائلی که انتهایش
ایوانی داشت یافتم که در گوشه آنجا حضرت شاه اولیا ارواح العالمین له
الفدا توقف داشتند.حکم تقرب عتبه علیه ام نمود چون نزدیکتر شدم فرمود
مشقت را بیار .علی الفور صفحه کاغذ و قلم ودواتی به حضور مبارک تقدیم
نمودم .در وسط آن صحیفهلام الف و یائی بدین شکل نگاشته مرحمت و فرمودند
از این رو بنگار.زیاده ازین به خاطر نیست بالجمله فردای آن شب در
دبیرستان به همگنان بیان این شرافت می کرد.معلم صورت خواب را سئوال
نمود.این بنده صورت ماجرا کماجرا باز گفت دیگر روز حقیر را به تحصیل خط
واداشت.
بعد از دو سال زیاده یا کم
بر جمله همگنان برتری جسته ودرسال پنجم آن تاریخ
,محض
امتیاز خط نستعلیق به خدمت شاهنشاه مبرور محمد شاه مغفور طالب ثرا
مشرف شده ,مورد
عواطف شایان وتشریفات بیکران آمده چندسال حسب الامر ایام آدینه بدان
فرخنده درگاه تشریف می جسته و همواره به مراحم عالیه وخلاع فاخره از
قبیل قلمدان دوات مرصع وشال های ترمه کشمیری و چند کلیچه ترمه و وجوه
نقدی سرافراز می نمود .عجیب تر آن که در سال چهل و یک از سنین عمر به
زیارت آن درگاه عرش اشتباه مفتخر آمد تا معلوم باشد که دولت در آن سرا
وآسایش درآن است .
محض عرض تشکر قلمی شد.
چه مبارک سحری بودوچه فرخنده شبی
آن شب قدر که این تازه
براتم دادند
فی شهر جمادی الاخر سنه
1302یا علی مدد است
مکتوب زیر عریضه ای است که
میرزا غلامرضا خطاب به ناصرالدین شاه قاجار نوشته است.(شکل1)
میرزا غلامرضا پس از درگذشت
محمد شاه قاجار همچنان مورد توجه والطاف فرزندش ناصرالدین شاه نیز بوده
و به واسطه اشتهار در هنر و فضل ومحبوبیتی که در بین مردم بهم رسانیده
بود وحتی وجود شاگردان ومریدان کثیرش که چون پروانه به دور شمع وجود
این استاد جمع آمده بودند ,محسود
اقران وارباب غرض گردیده وسرانجام منجربه سعایت وی گردید وبه تهمت
ناروای بابی گری متهمش ساختند "رب شهره لااصل له"لا میرزا غلامرضا
مغضوب و دستگیر وفرمان قتل وی صادر شد اما ظاهرا به شفاعت یکی از اعیان
و یا شاهزادگان قاجاری (شاید دوست علیخان معیرالممالک)ازمرگ نجات یافت
ودرنامه ای که مشروح آن کلیشه شده کلیه اتهاماتی را که موجب برانگیخته
شدن خشم شاه وصدور فرمان قتل وی گردیده بی مورد دانسته واز ناصرالدین
شاه قاجار استدعای بذل توجه وبرقراری مستمری به مفاد :الفقر سواد الوجه
ونیز عنایت وبخشش کرده است...(شکل 2)
یکی از دیگر از وقایع جالب
دوران زندگانی او این است که میرزا غلامرضا یک برگ حواله پانصد تومانی
به خط مرحوم دوستمحمد خان معیر که در خدمتش بسر می برد جعل کرده و
پانصد تومان از صندوق دار دریافت نمود,هنگام
محاسبه معیر متوجه وموضوع بر ملا می شود و چون داستان به سمع ناصرالدین
شاه رسید امر کرد دست میرزا غلامرضا را قطع کنند معیر وساطت کرد و با
پرداخت مبلغ معتنابهی از اجرای این فرمان جلوگیری نمود.به پاس این محبت
بود که میرزا تابلو بزرگ و زیبایی (تابلو نادعلیا مظهرالعجایب...الخ)به
طول دو متر ونیم وعرض یک مترو نیم با طلای ناب برای مرحوم معیر نوشت که
تا جایی که نگارنده اطلاع دارد این تابلو نفیس زمانی نزد نقاش معاصر
آقای عیسی بهزادی بود و اکنون چندی است که در اختیار آقای احمد سهیلی
خوانساری قرار دارد.
این خوشنویس عالیقدر نسخه
های متعددی از مناجات نامه حضرت علی علیه اسلام برای دوستمحمدخان و
دوستعلیخان معیر ودیگر اعیان و بزرگان زمان خود تحریر کرده وازآنان
انعام های قابل توجهی دریافت کرده است وبه علاوه از این استاد مرقعات
خطی –کتب –قطعات تابلوهای نفیس فراوان دیگر در کتابخانه های زیر موجود
است :
کتابخانه سلطنتی –کتابخانه
مجلس شورای ملی-کتابخانه ملی-کتابخانه حاج حسین آقا ملک-کتابخانه مرکزی
دانشگاه تهران-کتابخانه ملی پاریس وکتابخانه های خصوصی مرحوم سید
نصرالله تقوی-وسلطان القرایی-کریم زاده-دکتر مهدی بیانی وغیره وغیره.
پاره ای از کتیبه های مسجد
سپهسالار به خط شیوه ای نستعلیق واز یادگارهای این این استاد نامی واز
بهترین خطوط اوست .شمار شاگردانش بسیار است.شیخ محمد مجدالکتاب نویسنده
کتیبه های ضریح شاهزاده حسین در قزوین از متعلمین خط نگاری اوست و
میرزا ابراهیم طهرانی مشهور به میرزا عمو نویسنده کتیبه اطراف صحن
مقابل بقعه امام زاده حمزه در شهر ری نیز از شاگردان چیره دست و معروف
اوست.
میرزا غلامرضا در سال 1304 هجری قمری داعی حق را اجابت گفته و چهره در
نقاب خاک کشیده,مزارش
در صفائیه ابن باویه است رحمه الله علیه.